Nhìn lại những chặng đường đã qua

V
Văn hoá văn nghệ trong vòng tay chính trị
Nguyễn Văn Trung

Tạp chí Quê Hương, nguyệt san nghiên cứu chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, chủ nhiệm là giáo sư Nguyễn Cao Hách ở trường Luật;
Tạp chí Luận Đàm, cơ quan của Tổng hội Giáo giới Việt Nam, chủ nhiệm là cụ Thẩm Quỳnh, chủ bút là cụ Nghiêm Toản;
Tạp chí Văn hóa Á châu, cơ quan của hội Việt Nam Nghiên Cứu Liên Lạc Văn Hóa Á Châu, chủ nhiệm là giáo sư Nguyễn Đăng Thục, thư ký toà soạn là Lê Xuân Khoa;
Tạp chí Những Vấn Đề Của Chúng Ta, chuyên bàn về lý luận chính trị, do Thái Lăng Nghiêm, gốc Duy Dân phụ trách;
Tạp chí Tin Sách, nguyệt san của Trung Tâm Văn Bút quy tụ các nhà văn thời tiền chiến nổi tiếng như Nhất Linh, Vi Huyền Đắc, Đỗ Đức Thu, Vũ Hoàng Chương, Lê Văn Trương và các nhà văn các thế hệ sau;
Tâp chí Sáng Tạo do Mai Thảo chủ trương;
Tạp chí Hiện Đại do Nguyên Sa chủ trương;
Tập san Thế Kỷ 20 do Nguyễn Cao Hách đứng chủ nhiệm và Nguyễn Khắc Hoạch đứng chủ bút.

Vào một buổi tối thứ Bảy trời mưa, Nguyễn Văn Trung đã nói chuyện tại một câu lạc bộ, tôi không làm việc tường thuật buổi nói chuyện ấy trên trang bìa này, cũng không phê bình. Tôi chỉ muốn nói đến một ý nghĩ: cuộc nói chuyện đã ném vào tôi một xúc động lớn. Nguyễn Văn Trung thuộc về một số ít ỏi của thế giới ngày nay dám nói lên những ý nghĩ chân thành của lương tâm, nói lên điều cần nói, điều phải nói. Nói lên dù biết chắc rằng sẽ bị áp lực, trở ngại, dù sẽ bị xuyên tạc phỉ báng, lăng mạ đấm vào lưng bởi những loài bò sát quen luồn tránh sự thật. Ông thuộc về số người ít ỏi của thế giới này dám nói lên những lời mang ý nghĩa của một giòng suối trong rửa sạch những ngụy trang, mang hình ảnh của tấm gương soi chiếu thời đại, mang giá trị của lương tâm tập thể. Vì thế tôi gọi Nguyễn Văn Trung là nhà triết học với tất cả những ý nghĩa trọn vẹn nhất của tiếng này”.(Hiện Đại số 6, tháng 4, 1960).

“Đối tượng của nhà văn bao giờ cũng là người đọc. Để có thể biết một cách tương đối chính xác về những xu hướng thưởng ngoạn tác phẩm của quý bạn, tạp chí Hành Trình rất mong mỏi được quý bạn cho biết với một nhận xét hoàn toàn chủ quan, một tác phẩm nào (gồm đủ mọi loại) xuất bản khoảng 10 năm trở lại đây, được bạn đọc và ưa thích hơn cả. Về tiểu thuyết (gồm cả tân truyện, tiểu thuyết kịch), về biên khảo (gồm cả tiểu luận, phê bình văn học), về thơ, tên tác phẩm, tác giả. Chúng tôi tin ở sự quan tâm đặc biệt của quý bạn đối với văn học nước nhà hiện nay, sẽ hưởng ứng và phổ biến trong các thân hửu để cuộc trưng cầu này được mọi người tham gia rộng rải, kết quả chúng tôi sẽ thông báo trong Hành Trình số 3, số đặc biệt “Nhìn lại 10 năm văn học miền Nam (1954 1964)”.

“…Suốt tập Khuôn Mặt, Thanh Tâm Tuyền đã lên án tính cách vô dụng của sự làm văn. Anh không phải là người đầu tiên. Nhưng có lẽ anh là người đầu tiên thấy rằng cái phần chân thật nhất của sự làm văn là ở sự vô dụng ấy. Xưa những người chủ trương nghệ thuật vị nghệ thuật cũng nghĩ rằng cái cao quý của văn, cũng như của tất cả những nghệ thuật khác, là nó không có một ích lợi nào. Nhưng họ còn có ảo tưởng rằng họ phụng sự một cái đẹp muôn đời. Và thế thừa đủ để minh chứng cho việc làm của họ...

Sự chân thực của người nữ văn sĩ xấu trong Thanh Tâm Tuyền. Trái lại, là ý thức được rằng làm văn không có gì minh chứng được cả, là từ chối tất cả những minh chứng, và đảm nhiệm hoàn toàn sự phản bội của mình... Ở một thế giới ai cũng thấy mình có lý hơn kẻ khác thì cám dỗ của Lưu trong truyện Isabelle, là trở nên một người tuyệt đối không có lý. Nhưng sự tuyệt đối không có lý ở đâu nếu không ở trong sự yên lặng của những đồ vật? Và trước sự yên lặng ấy thì tất cả những lý của người ta thật là nhẹ như chẳng ra gì. Hoá ra ở chỗ tuyệt đối không có lý Lưu lại khám phá ra cái chân không của tất cả những lý, và cái chân không tuyệt đối mà sự phản bội dẫn anh tới trả anh cho sự yên lặng rất đầy của thế giới cụ thể. Anh bỏ cách mạng, bỏ sự làm ăn, bỏ những ảo ảnh của sân khấu tất cả những cách ý nghĩ hoá cuộc đời để trở về với “Cô Ba hiền khô”, với con chó già nằm phục bên cối đá, với khoảng đất sũng nước, con kinh đầy... Khi quay về cuộc sống cụ thể ở bên con kinh đầy, Lưu lên án tham vọng của Yến và của mình như những cố gắng để tiểu thuyết hoá cuộc đời. Người thì làm văn, người thì làm cách mạng, mỗi người một cách, họ đã muốn cho đời mình một ý nghĩa. Nhưng tại sao lại sống theo một ý nghĩa? Ý nghĩa là tiểu thuyết, là ảo tưởng, là chân không, là sự phản bội cuộc đời. Chẳng hạn, trên một chuyến xe bus đông người, một người đàn bà thò tay lấy cái bút máy của người bên cạnh. Cử chỉ ấy trước mắt mọi người đều có một ý nghĩa hiển nhiên: ấy là một cử chỉ ăn cắp. Nhưng nếu mọi người đều tin ở sự ăn cắp ấy như một sự kiện khoa học thì Nghệ có cảm tưởng là chỉ “thấy những bóng ma”? Ăn cắp đâu có phải là cái nghĩa tự nhiên của cử chỉ ấy? Nó chỉ có cái nghĩa ấy trong một thế giới của tư hữu. Tự nó thì nó cũng chẳng có gì lạ hơn bất cứ một cử chỉ nào khác. Và người ta hiểu tại sao, tuy đã chứng kiến cử chỉ ấy, Nghệ vẫn không dám tin là đã thấy nó. Nhân vật của Thanh Tâm Tuyền cũng như chàng Meursault trong L’Étranger, tuyệt đối sống ngoài ngôn ngữ của giống người. Và không phải ngẫu nhiên mà Thanh Tâm Tuyền đã là người khai mạc sự khủng hoảng ngôn ngữ ở xứ này và người đầu tiên đã dùng thơ làm một công trình phá huỷ ngôn ngữ để đạt tới trong mọi vật, sự vô nghĩa nguyên uỷ của chúng.

“Tất cả tập Khuôn mặt cũng gọi người ta trở về sự vô nghĩa ấy. Xã hội lên án người này là ăn cắp, người kia là gái điếm, người kia nữa là phản quốc. Nhưng tất cả những danh từ ấy có gì là thực đâu? Thực là con người xương máu của mỗi người. Và trước cái thây cháu còng queo của Quang, một anh chàng làm công an cho Tây, thì cái chữ phản quốc có nghĩa gì ? Con người bày ra những ý nghĩa , những giá trị, những lý tưởng để sống theo. Nhưng tất cả những thứ ấy, trong sự trừu tượng của chúng, là những mãnh lực của cái chết.

... “Không cần phải nói nhiều thì ai cũng thấy rằng trong truyện ấy Thanh Tâm Tuyền đã tả tâm sự một thanh niên di cư. Và cái luân lý đã làm khổ người con trai trong truyện chính là ý thức hệ Cộng Sản. Một ý thức hệ mà những thanh niên tiểu tư sản như Thanh Tâm Tuyền đã từ chối, khi 10 năm trước, họ đã từ biệt xứ sở để chọn đường vào Nam. Nhưng tuy từ chối, con người họ đã bị ý thức hệ ấy xâm đoạt. Và họ coi nó là cái lý tuyệt đối. Mâu thuẫn của họ giống cái mâu thuẫn xâu xé, người con trai trong truyện Khuôn Mặt. Và để thoát khỏi mâu thuẫn ấy, họ chỉ có cách là xác định một thực tại ở ngoài tầm những lý, những ý thức hệ, những danh từ... Trước khi gặp ý thức hệ Cộng Sản, những người thanh niên ấy sống trong ảo tưởng rằng họ cũng là người như tất cả mọi người, cũng yêu, cũng ghét, cũng vui, cũng buồn, cũng đau khổ và cũng biết công phẩn trước những bất công như tất cả mọi người, nói tóm lại, là những người lương thiện. Nhưng người Cộng Sản đến bảo họ là những người tiểu tư sản. Họ rất ngạc nhiên. Nhưng họ đã bị gọi tên, họ mất sự vô tội và bây giờ tất cả con người họ từ dáng đi, điệu đứng, cách ngồi, những ý tưởng thầm kín nhất của họ cũng đều có vẻ tiểu tư sản, nghĩa là rất khả nghi. Một người tiểu tư sản, quả vậy, chưa hẳn là một người. Con người lương thiện củ trong họ đã chết. Nhưng không thể nhận cái danh từ tiểu tư sản đã đánh dấu họ như một sa đọa, họ chẳng thể làm gì hơn là tố giác sự giả tạo của tất cả những danh từ nhân danh một thực thể không thể nào gọi tên. Với Thanh Tâm Tuyền cả một phần của văn học xứ này đã trở về thực thể, trở về cái cụ thể của thế giới, trở về cái phần không biết nói của con người. Nhưng người ta không thể giải thích xu hướng ấy ngoài sự gặp gỡ ý thức hệ Cộng Sản của thế hệ 54.

Quanh tôi, người ta nhớn nhác hỏi nhau sao không ai tìm ra một ý thức hệ để chống Cộng và xây dựng xã hội mới. Câu hỏi thật là ngớ ngẩn. Một ý thức hệ không phải một ngày làm ra như một cách nấu ăn. Nhưng có lẽ giờ đã đến lúc người ta phải nhắc lại rằng cả một lớp người đã từ chối ý thức hệ Cộng Sản không phải để làm ra một ý thức hệ ngụy tạo nào khác thế chân, nhưng để trở về một sự vô nghĩa nguyên uỷ lên án tất cả những ý thức hệ. Nhưng thế giới không có gì thay đổi. Trật tự xã hội vẫn nguyên vẹn. Những giai cấp vẫn tiếp tục. Và họ vẫn là những người tiểu tư sản. Hoá ra từ chối ý thức hệ Cộng Sản để tìm lại con người thực của họ, người tiểu tư sản càng ngày càng giống cái ảnh tượng của họ mà người Cộng Sản đã vẽ ra. Thật là buồn cười! Thật là mỉa mai! Nhưng người ta hiểu rằng người ta không thể thoát khỏi một danh từ khi vẫn còn cái thực tại nó gọi tên. Rất có thể cái tên ấy không đẹp lắm. Một người tiểu tư sản chưa hẳn là một người. Và cũng không người nào có thể được tóm tắt hết trong danh từ tiểu tư sản. Nhưng con người Thanh Tâm Tuyền đề nghị, con người xương thịt, con người của trọng lực, cũng chỉ là một mẫu người của con người đã bị chặt đi một nửa, một trạng thái của sự vong thân con người. Và cái thế giới của con người ấy cũng thế...

Nhưng thảm kịch của thời đại này là người ta phải chọn giữa hai ảnh tượng cực đoan ấy của thế giới. Một, theo ý thức hệ, nghĩa là chỉ nhìn thấy ý nghĩa lịch sử của mọi vật, Hai, có thể gọi là tiền ngôn ngữ nhằm trả lại mọi vật cho cái yên lặng nguyên uỷ của chúng. Ấy là hai mặt của cùng một thực tại. Và trên một phương diện nào, người ta có thể coi cả hai như một cố gắng gảy đôi của lý trí để đạt tới một cái biết toàn diện. Thanh Tâm Tuyền đã sống sự gãy đổ ấy, anh không tìm cách giấu giếm nó sau cái giả tự nhiên, giả lương thiện, giả nhân loại mà số lớn chúng ta vẫn còn níu lấy để ẩn mình, và chính vì thế mà đối với chúng ta, tác phẩm của anh có ý nghĩa và giá trị.” (Đỗ Long Vân)

“…Bộ phận chìm của Cộng Sản đứng trong bóng tối để điều khiển bộ phận nổi gồm có bọn biểu tình thuê Huỳnh Tấn Mẫm và các đồ phụ tùng lủng lẳng như phún bấn sinh lý Ngô Bá Thành, như Ủy Ban Cải Thiện Chế Độ Lao Tù do một anh khùng đội lốt giáo sư cầm đầu...” (Đầu Gối, “In memoriam Lê Khắc Sinh Nhật”, báo Hòa Bình, ngày 4/7/1971).

“Cách đây không lâu, sân khấu chính trị miền Nam được chứng kiến thêm một màn kịch khá đặc biệt, đó là màn đòi cải thiện chế độ lao tù. Các diễn viên của màn kịch này là những bộ mặt quen thuộc của làng phù thuỷ chính trị miền Nam: công ty phún Ngô Bá Thành, linh mục cùi từ chân đến đầu Nguyễn Ngọc Lan, nhà thầu lý thuyết Mát xít lỗi thời Nguyễn Văn Trung ... Theo các diễn viên kể trên thì miền Nam cần phải cải thiện chế độ lao tù (Tiêu Lang, “Viết Cho Lao Tù”, báo Hòa Bình, ngày 2/2/1971).

“Đồng thời các sinh viên Công giáo cũng vạch mặt chỉ tên nhà buôn lý thuyết MáC Lê Nguyễn Văn Trung và các mật vụ của Cộng Sản là ông Nguyễn Ngọc Lan và nữ quái thai phún Ngô Bá Thành. Đúng thật là những tin mừng cho giới sinh viên Việt Nam (báo Hòa Bình, 15/1/1971).

Minh định lập trường
“…Cách đây mấy bữa, ATV trích đăng một bài của Sài Gòn Báo, đề cập tới một đoạn văn ‘sờ mó, cấu, véo’ trong Ca tụng thân xác của nhà văn Nguyễn Văn Trung, lãnh tụ của ‘cái’ gọi là ‘Lực Lượng Bảo vệ Văn Hóa Dân Tộc’. ATV cần minh định lập trường rằng ATV không có ý kết án đoạn văn đó là khiêu dâm, đồi trụy vv... ATV thành thật thẳng thắn cho rằng nhà văn Nguyễn Văn Trung có quyền viết như vậy và viết như vậy có gì là đáng chỉ trích.

Nhưng sở dỉ ATV trích đăng đoạn văn trên, là vì thấy “Lực Lượng Bảo vệ Văn Hóa Dân Tộc” một mặt lên tiếng kết án những nhà văn “tả chân” dám phơi bày sự thật, trong khi chính những lãnh tụ của Lực lượng lại ‘tả chân’ hơn ai hết, tưởng chừng Lực Lượng muốn giành độc quyền ‘sờ mó, cấu, véo’ cho riêng các lãnh tụ của mình. Cái đó hơi khó ngửi, không thể tha thứ được.” (Ao Thả Vịt, trích báo Sống ngày 10/1/1967)

Dzơ suy dzơn, in le vờ re...
Tôi đang định viết một cuốn tiểu thuyết xây dựng nhan đề Thằng Giả Hình.

Nhân vật của tôi sẽ là một dân tu xuất. Hắn đi Tây học, chẳng có cái bằng đại học nào của nhà nước Tây cấp cả. Sống đói rách bên Tây, chán quá, hắn về Giao Chỉ, mang theo mấy cuốn sách tư tưởng mới vừa ra lò ở Paris. Hắn bèn đọc nhanh và viết vội, đăng báo Việt Nam. Nghiễm nhiên, hắn trở thành một ‘ê-cờ-ri-vanh’ cộng mí lỵ ‘ê-cờ-ri-văng’ ở Giao Chỉ. Hắn được mời đi dạy học lớp. Hắn trổ tài lơn vợ đồng nghiệp, cắm sừng lên đầu ông giáo sư sử địa nọ. Và hắn bị đuổi khỏi trường lớn, bay vào Sài Gòn. Về sau này khi những cuốn sách bên Tây qua Giao Chỉ, người ta bèn khám phá rằng những tư tưởng mới của hắn chỉ là bịp. Hắn nhất định làm anh hùng. Hắn đem cái mác Cộng Sản trường lớn của hắn ra chiêu mộ những người trẻ tuổi bất bình thời thế để bàn về một chính sách tương lai. Hắn huênh hoang nói dóc và đảng viên đảng kiểm tục văn nghệ.

Tôi mà nói dối, cả nhà tôi chết, trong bộ trường thiên tiểu thuyết Giữa Dòng Nước Lũ của tôi sắp viết, tôi sẽ đề ra một cuốn để viết về bọn tân giả hình. Trong kinh thánh, Chúa đã sỉ vả bọn giả hình thế nào thì tôi sẽ sỉ vả bọn giả hình, bọn phù thuỷ lừa gạt tuổi trẻ như thế. Nếu cuốn Thằng Giả Hình trong bộ Giữa Dòng Nước Lũ của tôi thành công, tôi sẽ mang ơn gi&aa